En yaygın nedeni: Beyne yeterli oksijen ulaşmaması
Serebral Palsi’ye pek çok etken yol açabiliyor. Çocuk Beyin ve Sinir Cerrahisi Uzmanı Prof. Dr. Memet Özek ülkemizde Serebral Palsi’nin en sık bebeğin beyin hücrelerine yeterli oksijen ulaşmaması nedeniyle geliştiğini vurgulayarak, bu etkenleri şöyle sıralıyor:

Hamilelikte: Çoğul gebelik, plasenta yetmezliği, bebekte gelişen damar tıkanmaları veya beyin kanamaları, bebeğin dışkısını yutması, annede oluşan enfeksiyonun bebeğin beynine ulaşması, ilaç kullanımı.

Doğum sırasında: Erken veya zor doğum, doğum sırasında kordonun dolanması, bebeğin doğar doğmaz ağlayamaması.

Doğum sonrasında: Düşük doğum ağırlığı, başa alınan ciddi bir darbe, menenjit gibi bazı enfeksiyonlar, beyin kanaması, sara nöbeti, ani kan şekeri düşmesi ve yenidoğan sarılığı.

Yüzde 60’ında spastisite görülüyor
Serebral Palsi beyindeki hasarın olduğu bölgeye göre 3 önemli soruna yol açıyor. Serebral Palsili çocukların yüzde 60’ında ‘spastisite’ problemi gelişiyor. Vücuttaki tutulum yerine göre tiplere ayrılan spastisitede, kas kıvamının katı olması nedeniyle kol ve bacakları hareket ettirmekte güçlük yaşanıyor. Bu problem günlük hareketleri yapmayı engelleyecek şiddette olabiliyor. Serebral Palsi’nin yüzde 30’unda ise hipotoni, bir başka deyişle vücutta aşırı gevşeklik problemi görülüyor. Bebek kafasını tutamıyor, kol ve bacağını hareket ettirmekte büyük güçlük çekiyor. Bu çocukların yüzde 10’unda da diskinetik sendromlar denilen, örneğin kol ve bacakların uç kısımlarında istemsiz olarak boru ya da dönme tarzında kasılmalar oluyor.

İlk sinyaller çok önemli
Serebral Palsi’nin belirtileri beyinde gelişen hasara bağlı olarak farklılık gösteriyor. Nöbet tablosu (sara nöbeti), emme bozukluğu ve aşırı uyku, ilk 2 ayda görülen tipik belirtilerini oluşturuyor. Bebek ilk 3 ayın sonunda başını kontrol edebilecek yetiye ulaşırken, 7-8 aylık olduğunda desteksiz oturabiliyor. Bu doğal seyirde gecikme varsa; örneğin bebek baş ve gövdesini kontrol edemiyorsa veya başını tutabilmesine rağmen gövdesinde bir gevşeklik varsa, bu problem Serebral Palsi’ye işaret edebiliyor. Kollar ve bacaklardaki hareketlerde dengesizlik, el parmaklarının açılmamış bir yumruk halinde olması da Serebral Palsi’nin en sık görülen belirtilerinden. Bunların yanı sıra sabahlara kadar süren nedensiz gece ağlamaları da, altta yatan başka bir neden yoksa bu tablonun habercisi olabiliyor.

Prematüre bebekler risk altında
Özellikle 28 haftadan önce doğan prematüre bebeklerin akciğerlerinin ve beyindeki damarlarının henüz dış ortamda yaşamak için gereken gelişmeyi sağlamamaları nedeniyle Serebral Palsi açısından risk altında olduklarından dolayı bu bebekler ‘riskli bebek polikliniğinde takip edilmeli. Erken tanı ve tedavi için prematüre yüksek riskli bebeklere doğar doğmaz MR çekilmesi gerektiğini ifade eden Prof. Dr. Memet Özek, “Eğer bu mümkün değilse, yetişmiş uzmanlarca Prechtl analizi yapılmalıdır. Bu da yapılamıyorsa ciddi risk altında olan, örneğin beyin kanaması geçiren bebeklere tanı konulmuş gibi, zaman kaybetmeden, kuvözde dahi fizik tedaviye başlanmalı” diyor.

Özellikle ilk 6 ay çok önemli!
Serebral Palsi’nin kesin bir tedavisi olmasa da fizyoterapi ve cerrahi yöntemlerle çocuğun hareket kabiliyetinin ve becerilerinin gelişmesi sağlanabiliyor. Tedavinin ilk adımını ‘fizik tedavi’ oluşturuyor. Tedaviye erken dönemde başlamak ise kritik önem taşıyor. Serebral Palsi nedeniyle bebeğin beynindeki bazı hücreler ölmüşse, bu hücrelerin çevresini kaplayan hücreler, ölmüş hücrelerin görevini üstleniyor. ‘Nöroplastisite’ adı verilen bu durum sadece bebeğin beyin gelişiminin tamamlandığı bir yaşın sonuna kadar çok etkili sürüyor. Bu nedenle Serebral Palsi’nin ana tedavi yöntemi olan fizik tedaviye ne kadar erken başlanırsa, o kadar çok başarılı sonuç alınıyor. Özellikle ilk 6 ay nöroplastisiteden faydalanma açısından çok önemli.

Fizik tedavi her gün şart!
Hayatın ilk 3 yılında beyin gelişiminin büyük oranda tamamlanması nedeniyle bu dönemde yapılacak olan fizik tedaviden oldukça başarılı sonuçlar alınabiliyor. Ancak hedeflenen sonuca ulaşabilmek için fizik tedavinin bir gün dahi ara verilmeden, özenle yapılması çok önemli. Bu nedenle ebeveynlerin, özellikle de annenin bu konuda baş fizyoterapist olması gerekiyor.

Ameliyat en geç 3-4 yaşında yapılmalı
Çocuk 2,5 yaşına gelmesine rağmen tedavide beklenen hedefe ulaşılamamışsa, spastisitenin giderilmesine yönelik ameliyatın zaman kaybetmeden yapılması gerekiyor. Ameliyat en geç 3-6 yaşında yapılmalı. Çünkü yaş ilerledikçe kaslar uzamazken, kemikler ise doğal olarak uzuyor. Bunun sonucunda spastik bir çocuğun hareketlerindeki kısıtlama ne yazık ki boyu uzadıkça artıyor; çocuk yürüyemez ve bir nesneyi alamaz hale  gelebiliyor. Ancak bu ameliyat ortopedik sorunlara değil, spastisiteye yönelik olmalı. Çocuk 7-8 yaşına geldiğinde ayağında veya kolunda şekilsel sıkıntısı varsa, o zaman ortopetik cerrahi devreye girmeli. Tedavi seçeneklerinde sıralama çok önemli. Spastisiteyi çözmek için cerrahi girişimde geç kalmak nasıl sorun oluşturuyorsa, aynı şekilde gereksiz ve erken dönem yapılan ortopedik girişimler de geri dönüşümü olmayan ciddi problemlere neden olabiliyor.

Beynin erken gelişim dönemi ilk 18 ay olmakla birlikte, 6 yaşa kadar oluşan ve ilerleyici olmayan beyin lezyonlarının tümü Serebral Palsi olarak tanımlanabilir. Nöromotor kontrol bozukluğu dışında SP’de ayrıca; görme, konuşma, yutma ve bilişsel işlev bozuklukları da olabilir. Görülme sıklığı, ülkelere göre farklılıklar göstermekle birlikte görülme sıklığı ortalama 2-3/1000 şeklindedir Görülmesi ülkelerin gelişmişlik düzeyi ve tıp teknolojisindeki ilerlemelere rağmen son otuz yılda pek azalmamıştır. Bu durum, önceden sağ kalım oranı az olan prematüre ve düşük doğum ağırlıklı bebeklerin, günümüzde yaşatılıyor olmasına bağlanmaktadır. Sorunlar, hafiften ağıra değişiklikler gösterebilir. Hastalığı tamamen tedavi eden bir yöntem yoktur. Ancak etkilenen hastaların etkilenme derecelerine göre; kendi ihtiyaçlarını karşılaması, oturması, yürüyebilmesi, okuluna kendi başına gidebilmesi ve iş sahibi olması amaçlanır.

Serebral Palsi’de Görülebilecek Sorunlar Şu Şekildedir:

• * Hareket güçlüğü
• * Spastisite (kaslarda aşırı gerginlik)
• * Kaslarda güçsüzlük
• * Denge kusuru
• * İstem dışı hareketler
• * Zeka sorunları
• * Dikkat ve algı bozuklukları
• * Havale (nöbet)
• * Görme bozukluğu ve şaşılık
• * İşitme sorunları
• * Konuşma güçlüğü
• * Beslenme bozukluğu ve büyüme geriliği

Erken Dönemde Belirtileri Nelerdir?

0-1 ay arasında; emme bozukluğu, aşırı kusma, havaleler

2. ay; adelelerde anormal kasılmalar
3. ay; sırtüstü konulduğunda baş ve topuklar üzerinde yay gibi durma
4. ay; başını tutamama, başparmağın avuç içinden çıkarılması ve elin çok sert bir yumruk tutulması, devamlı şaşılık.

8.ay; dönme ve oturma olmayışı, baş tutamama, otururken bacakların birbirini çaprazlaması, tekme atarken iki bacağı birden itme.

10 ay; tutunarak ayağa kalkma becerisi olmayışı, ismiyle çağırınca yanıt vermeme, ayağa kalkarken bacakları çaprazlama, ağızdan fazla salya akıtma.

1 yaş; teşhisin en kolay olduğu devredir.

Tedavi Planı Nasıl Olmalıdır?

Tanı konulduğu andan itibaren fizik tedavi başlanmalıdır. Amaç; kas, eklem denge ve koordinasyon gelişimini artırmak, oluşabilecek deformasyonları engellemektir. Tedavi de beraberinde olan patolojiler (görme problemleri, işitme problemleri, beslenme bozukluğu, diş problemleri) açısından kontrol ve tedavileri düzenli olarak yapılmalıdır. Fizik tedavi tanı konulduğu andan itibaren aile sürekli fizyoterapist ve çocuk uyumu ile birlikte devam etmelidir.

Serebral Palsili Hastalara Yapılan Ortopedik Müdahaleler Nelerdir?

5 yaş dolana kadar;

• * Gerekli durumlarda botox uygulaması
• * Eğer kemik ve eklem bozukluğu varsa muayene ve röntgen sonuçlarına göre ameliyat yapılabilir.( Genellikle 5 yaşından önce cerrahi girişim düşünülmemektedir.)

5 yaşından sonra;

• * Yumuşak doku gevşetme ameliyatları (Kas ve tendon uzatmaları)
• * Tendon transferleri (eklemi hareket ettiren tendonların başka bir yere transfer edilmesi ile kas dengesinin ayarlanması
• * Osteotomiler (kemiklerin istenilen pozisyona getirilebilmesi için kemiğin kesilerek istenilen pozisyonda yeniden tespit edilir)
• * Çıkık ameliyatları (kalça ve dirsekte radyus başı çıkığına yönelik ameliyatlar)
• * Artrodezler (eklemlerdeki bozulma ve düzgün kullanamaması nedeni ile sadece etkilenen eklemin sabitlenmesi için yapılan ameliyatlar)

Ortopedik ameliyatlarda amaç bacakların ve kolların düz anotomik hale getirilmesi, var olan spastisite (kasılmaların) dengelenmesidir. Bu sayede ameliyat sonrası fizik tedavi yapılarak; denge, kas güçlenmesi ve koordinasyonlarının artırılması ve bağımsız hareket etmesi amaçlanır.