Endometriozis, her ay kalınlaşıp eğer gebelik oluşmaz ise adet kanaması ile atılan rahim içi duvar tabakasının rahim dışı bölgelerde yerleşmesiyle oluşan kronik bir hastalıktır. Daha basit şekliyle anlatmak gerekirse, rahim duvarındaki kanayan hücrelerin adet döngüsünde dışarı atılmak yerine tüplerden geçerek iç kısma dökülmesi durumudur. Tüplerin ağız kısmında yumurtalıklar olduğu için kanayan hücreler sıklıkla yumurtalığa yapışır. Yumurtalığa yerleşen bu hücreler hormonlarında etkisiyle her ay düzenli olarak kanamaya başlar. Biriken kan koyu kahverengi kıvamda olduğu yani çikolata rengini aldığı için çikolata kisti olarak da tanımlanmıştır.

Kurdun elmaya zarar vermesi gibi
Ben, çikolata kistlerini elmanın içindeki kurda benzetirim. Nasıl ki elma içindeki kurt zamanla elmanın içine zarar veriyorsa, çikolata kistleri de zamanla benzer şekilde yumurtalık dokusuna zarar verir ve yumurta kalitesini olumsuz yönde etkiler. Bu kistler kendini ciddi adet sancıları ile göstermeye başlar. Bunun dışında ilişki sırasında ağrı, idrar yaparken ağrı, idrarı boşaltamama hissi, idrarda kan görülmesi, omuz ağrısı, yorgunluk, infertilite gibi bulgulara da rastlamak mümkündür. Bu ağrılar menopoza kadar devam eder.

Kesin tanı laparoskopi ile konur
“Üreme dönemindeki kadınlar çikolata kistlerinden en çok etkilenen gruptur. İyi huylu olmakla birlikte yüzde 4 oranında kötü huylu olma gibi şansızlığı da bulunmaktadır” diyen Kadın Hastalıkları, Doğum ve Tüp Bebek Uzmanı Prof. Dr. Gökalp Öner, “O yüzden bu tanıya sahip tüm kadınlarımızın, özellikle kanser öyküsü olan kadınlarımızın ciddi bir tedavi planının olması gerekir. Çikolata kisti olan kadınlarımızın rahimlerinin de değerlendirilmesi gerekmektedir. Bu tanıdaki rahimlerde polip ya da miyom görülme riski biraz daha yüksektir. Son yıllarda gelişmiş ultrasonlarla bu kistler net bir şekilde ayırt edilebilir, gerekirse MR’dan da faydalanabilir ama kesin tanı laparoskopi ile konur. CA125 testi dediğimiz kan testi de çikolata kisti olan kadınlarda yüksek olduğundan ötürü bizlere teşhis koymada ışık tutabilir. Yumurtalığa zarar verebileceği göz önünde tutulursa AMH dediğimiz rezerv testine de bakılmasında fayda vardır. İlaç tedavileri ve yaşanan sancılarda verilecek ağrı kesiciler hekimlerle birlikte karar verilerek alınmalıdır. Endometriozis, ömür boyu sürecek bir yönetim planı gerektiren, tıbbi tedavi ön planda tutularak tekrarlanan cerrahi girişimlerden kaçınılması gereken kronik bir hastalıktır” diyor.

Cerrahisiz yeni yöntemler
Son zamanlarda çikolata kisti tedavisi içinde yeni yöntemler geliştirilmiştir. Bizlerin sıklıkla uyguladığı ve hiçbir zararı da gösterilmemiş olan kistlerin yumurtalıklardan yumurta toplama anında boşaltılması ve yumurtalık içinin alkol ile temizlenmesi de bu kistlerin yok olmasını sağlamaktadır. Hatta bu yeni teknik ile de cerrahi bir işlem gerekmeksizin çikolata kistleri konforlu bir şekilde tedavi edilebilir.

Çocuk istenmiyorsa tedavi ona göre planlanır
Bu kistlerin tedavisini belirleyen çocuk isteği olup olmadığıdır. Eğer kadında çocuk isteği yok ise ve ağrı şikayeti ile gelmişse öncelikle ilaç tedavisine başlanır ve sonra laparoskopik (kapalı) cerrahi ile bu kistler çıkarılır. Daha sonra da bu kistlerin tekrarlanmaması amaçlı ilaç tedavisine devam edilir.

Çocuk isteniyorsa tüp bebek tedavisi önerilebilir
“Çocuk isteği ile bizlere başvuran çiftlerin yüzde 30’unda bu kistleri görmekteyiz. Yani infertilite açısından en sık gördüğümüz sebeplerden bir tanesi de bu pek de tatlı olmayan çikolata kistleridir. Ama tabi ki çiftlerimize ve bu kistlere gerekli tedaviyi uygulayarak başarılı sonuçlar aldık, alıyoruz, almaya da devam edeceğiz” diyen Kadın Hastalıkları, Doğum ve Tüp Bebek Uzmanı Prof. Dr. Gökalp Öner, “Öncelikle bu teşhisi koyduğumuz çiftlerimizden rahim filmi istemekteyiz. Eğer rahim filminde tüpler açık ve erkek faktörümüz de normal yani sperm sayımız yeterli ise yapacağımız işlem aşılamadır. Kadına uyguladığımız aşılama ile olumlu sonuçlar almaktayız. Çünkü amacımız ne kadar az cerrahi işlem, o kadar sağlık. Eğer kadında çikolata kistine bağlı rezerv azlığı ve dokuda bozulma tespit etmişsek ve erkek faktörü de işin içinde ise yani sperm sayısı ve harekette azlık durumu varsa, bu durumda aşılamadan olumsuz sonuç alma durumumuz oldukça yüksektir. Böyle bir durumda da direkt tüp bebeğe yönelmek bizler için faydalı olur. Tüp bebek tedavisi için baskılama tedavisi dediğimiz durum kistlerin baskılanması yani ilaçlarla bu kistlerin aktive olmasını önlemektir. Bizler baskılama tedavisini yumurtalarımızı toplayıp, embriyolarımızı oluşturup dondurduktan sonra yaparız. Çikolata kistleri sadece yumurtalığı değil, bebeğin tutunmasını da olumsuz yönde etkiler. Bu kistlerin rahme gönderdiği olumsuz sinyaller bebeğin tutunmasına büyük ölçüde engel olmaktadır. Bu yüzden baskılama tedavisini rahim ve yumurtalıklar hazır olduktan yapmak, anne adayları için daha sağlıklı olacaktır” dedi.

Çikolata kisti olan kadınlarda yumurtalık kanseri, meme kanseri ve tiroid kanseri oranları artış gösterdiği için bu kadınların kilo almamaları, sigaradan uzak durmaları, yeşil sebze ve taze meyve ağırlıklı beslenmeleri, alkol almamaları ve güneşten korunmaları gerekmektedir.

Yumurtalık kistleri, yumurtalığın içinde görülen içi sıvı ile dolu kese veya keseciklerden oluşuyor. Ancak sıvının apse, kan, kanser hücresi içerikli ya da berrak sıvı içeriği şeklinde olabiliyor, kistin içeriğine göre sağlık açısından riski ve önemi de değişiyor. Gebelik takibi ve bebekte anomali taraması için ultrasonografinin yaygın kullanımı ile gebelikte yumurtalıkta kist tespit edilme oranının da arttığını söyleyen Prof. Dr. Orhan Ünal, gebeliğin ilk 16-18. haftalarında tespit edilen 6 cm altındaki kompleks olmayan yumurtalıktaki kitlelerin yüzde 90’ının fonksiyonel yani doğal kistler olduğunu hatırlattı.

HER YAŞTA ORTAYA ÇIKABİLİR

Yumurtalık kistlerinin ortaya çıkmasında yaş bir faktör oluşturmuyor. Gençlerde yumurtlama sorunu olan kızlarda çatlayamayan normal ya da fizyolojik folikül kistleri her ay büyüyerek 5-10 cm ye ulaşabildikleri gibi polikistik over diye adlandırdığımız küçük 0.5-1 cm boyutlarında dizi halinde çok sayıda görülebiliyor.Yine 15-20 yaşlarında hatta daha erken yaşlarda yumurtalıkta embriyolojik dokudan kaynaklanan kistler ortaya çıkabiliyor. Prof. Dr. Orhan Ünal,ancak üreme çağında ve menopoz sonrasında görülen kistlerin mutlaka değerlendirilmesi, ultrasonla takibi hatta MR veya tomografi gibi görüntüleme yöntemlerinin yapılması gerektiğinin altını çizdi. Bununla birlikte kanda tümör belirteçlerinin (CA 125) değerlendirilmesi gibi ayrıntılı incelemeler de gerekebiliyor.

KÖTÜ HUYLU YUMURTALIK KİSTİ SİNSİ İLERLİYOR

Yumurtalık kistleri genellikle sinsi ilerliyor ve aşırı büyüme gösterip karın içindeki organlara örneğin mesane ya da bağırsağa baskı yapmadığı sürece belirti vermiyor. Bu nedenle de kötü huylu bir yumurtalık kisti, yıllık kontrollerini yaptırmayan bir kadında ancak ileri evrede yakalanabiliyor. Bu durumun da tedaviyi zor bir noktaya getirdiğini söyleyen Prof. Dr. Orhan Ünal sözlerine şöyle devam etti:

“Yumurtalık kistlerinin büyümesinin yarattığı en büyük risk, kistinin büyüklüğü ve ağırlığı nedeniyle sapından dönerek – ki bu duruma kistin torsiyonu diyoruz- beslenmesinin bozulup yumurtalık dokusunun hasar görmesidir. Bu durumda özellikle genç yaşta gebelik arzu eden kadınlarda yumurtalıklardan birini kaybetme riski ortaya çıkıyor.” Apandisit delinmesine benzer belirtilere neden olan bu acil durumda, hasta aşırı karın ağrısı ve sertleşmiş bir karın ile acil kliniğine başvurmak zorunda kalıyor. Tedavi edilmediği takdirde ise hayati önem taşıyor.

HORMONAL NEDENLİ KİSTLERE DİKKAT!

Yumurtalık kistlerinin her iki yumurtalığın tamamını kaplayıp mevcut yumurtalık rezervini azaltmadığı sürece gebeliğin oluşmasına engel teşkil etmediğine işaret eden Prof. Dr. Orhan Ünal, şunları anlattı:

“Bazı durumlarda iki taraflı kistlerde de gebelik görülebiliyor. Çünkü yumurtalık kisti dışındaki dokular normal olduğu için yumurtalık işlevini sürdürür ve aylık çatlama dediğimiz yumurtanın atılması devam edebilir. Ancak polikistik over sendromu ve endometriozis nedenli çikolata kistleri gibi hormonal etkileşimle bağlantılı oluşan kistlerde çoğunlukla yumurtalığın hormon üretimi veya çalışması bozuk olduğu için yumurtlama gerçekleşemez ve kistler varken gebe kalma fonksiyonu engellenebilir.”

Bu nedenle gebelik düşünenlerin önceden muayene olup yumurtalıklarına rahmine ve rahim ağzına baktırmaları, gebelik sırasında tedaviyi engelleyecek bir hastalığın varlığını araştırmaları gerekiyor. Prof. Dr. Orhan Ünal bunun dışında yapılması gerekenler konusunda şunları bilgileri verdi: “Düzenli smear aldırılmamış veya hiç bakılmamış ise vajinal smear baktırılması, ultrason ile yumurtalıkların ve rahim muayenesinin yaptırılması gerekir. Eğer görüntülemede elde edilen sonuçlara göre, anormal bir durum varsa değerlendirilmeli, eğer gebeliğe ya da gebeliğin devamına engel bir durum oluşturuyorsa tedavilerini yaptırmaları önemlidir. Ayrıca rutin gebelik öncesi kan sayımı, kan şekeri, idrar tahlili, kızamıkçık geçirip geçirmediği, tiroid muayene ve tetkikleri gibi ve mevcut şikayetleri varsa onlara yönelik tetkiklerin yapılması önem arz eder.”

GEBELİK DÖNEMİNDE YUMURTALIK KİSTİ VARSA!

Genel olarak gebelikteki ortaya çıkan kistlerin büyük çoğunluğunun iyi huylu olduğunu ve ilerleyen gebelik haftalarında kendiliğinden gerilediğini söyleyen Prof. Dr. Orhan Ünal,“Gebelikte tespit edilen, iyi ya da kötü huylu yumurtalık kistlerinin çoğu tek taraflıdır. 16 – 18. haftadan sonra gerilemeyen kistlerin büyüme riski daha fazladır. Devamlılık gösteren büyük kistler torsiyon, rüptür, kanama veya zor doğum komplikasyonlarına neden olabilir. O yüzden bu gibi kistleri takip eden hekimin operasyon zamanlamasını komplikasyon olmadan yapması çok önemlidir. Bu kistlerin kötüleşme olasılığı yüzde 1-8 civarındadır.”

Gebelik sırasında over kisti torsiyonlarına yani kistin sapından dönmesine bağlı şiddetli ağrılar meydana gelebildiğini söyleyen Prof. Dr. Orhan Ünal, “Ağrının oluşturduğu stres faktörü erken doğum veya düşüğü tetikleyebilir. Aynı zamanda yumurtalık kistinin büyüklüğüne bağlı olarak veya kistte meydana gelebilecek komplikasyonlar nedeniyle düşük tehdidi ya da erken doğum ağrıları başlayabiliyor. Kistlerin doğrudan bebeğe bir anomali oluşturma gibi zararlı bir etkisi bulunmaz. Ancak erken doğum ya da düşüğe yol açarak dolaylı etki ile bebeğin erken doğması durumunda bazı olumsuz etkiler ortaya çıkabilir.” dedi.

GEBELİKTEKİ KİSTLER NASIL TAKİP EDİLMELİ?

Endometriozis ya da çikolata kistlerinin gebelikte diğer kistlerde yapılan takip açısından bir fark bulunmadığını söyleyen Yeditepe Üniversitesi Hastanesi Kadın Hastalıkları ve Doğum, Jinekolojik Onkoloji Uzmanı Prof. Dr. Orhan Ünal, takip ve tedavi konusunda şu bilgileri verdi:

“Kötü huylu kistlerde yüksek çıkan tümör belirteci dediğimiz ‘CA 125’ değeri bu kistlerde de yüksek çıkar ve endişeye yol açar. Son zamanlarda ‘HE 4’ denilen ve gebelikten etkilenmediği düşünülen tümör belirtecinin de istenmesi, çok az da olsa görülen endometriozis ve kanser olasılığını değerlendirmek bakımından önemlidir. Polikistik overde ise sadece gebe kalma konusunda tedavi gerektirebilir. Gebelik ile beraber görüldüğünde hiçbir özel takip gerekmeyip normal gebelik izlemine devam edilmesi yeterlidir.”

Endometriozis, halk arasındaki yaygın ismiyle çikolata kisti hastalığı, rahmin içini dolduran doku tabakasına ait hücrelerin rahim dışına yerleşip büyümesiyle oluşuyor. Rahim dışında genellikle de alt karın boşluğunda ve buradaki yumurtalıklar, bağırsaklar ile mesane gibi organlarda görülüyor. Ülkemizde her 10 kadından 1’inde rastlanan çikolata kisti hastalığı çoğunlukla 18 ila 45 yaş arasındaki hiç hamile kalmamış kadınları tehdit ediyor. Ağrılı ve yoğun adetler, cinsel ilişkide ağrı gibi sorunlar oluşturarak hayat kalitesini oldukça düşürebiliyor. Bununla beraber kısırlığa neden olabiliyor. Öyle ki yapılan araştırmalar çikolata kisti hastalarının yüzde 30-50’sinin hamile kalmakta güçlük çektiklerini ortaya koyuyor. Ancak hastalığa tanı konması 6-10 yılı bulabiliyor. Tanıdaki bu gecikmenin nedeni ise bazı hastalarda hiçbir belirti vermezken, bazılarında da karın ve kasık ağrısı, bağırsak problemleri gibi başka hastalıklarla ortak belirtilerinin olması. Ayrıca genç kızlarda ağrılı adetin olağan görülmesi de tanıyı geciktiren bir başka önemli nedeni oluşturuyor. Peki, ama hangi belirtiler çikolata kisti hastalığı habercisi olabiliyor? Acıbadem Fulya Hastanesi Endometriozis Merkezi Sorumlusu Kadın Hastalıkları ve Doğum Uzmanı Doç. Dr. Ercan Baştu çikolata kisti hastalığının sinyali olabilen belirtileri anlattı, önemli uyarılarda bulundu.

Asla atlamamanız gereken 5 önemli belirti!

Çikolata kisti hastalığı belirtilerinin nitelikleri ve şiddeti, hastalığın yerleşmiş olduğu bölge ve yayılma durumuna göre farklılık gösteriyor. Kadın Hastalıkları ve Doğum Uzmanı Doç. Dr. Ercan Baştu aşağıdaki belirtilerden biri bile varsa zaman kaybetmeden bir uzmana başvurmanız gerektiği uyarısında bulunuyor.

Ağrılı ve/veya yoğun adetler

Kadınların adet zamanlarında bel ve karın bölgelerinde hissettikleri ağrı adetin ilk birkaç günüyle sınırlı olmalı. Hem ağrının uzun sürmesi, hem de kanamanın yoğun olup devam etmesi, çikolata kisti hastalığının habercisi olabiliyor. Adet dönemi öncesindeki kasık ağrısı ve kramplar da bu hastalıkta şiddet ve süre olarak çok daha fazla olabiliyor.

Cinsel ilişki sırasında ağrı

Genellikle hastalığın ileri evrelerinde görülebilen cinsel ilişki sırasında ağrı da bir başka belirtisini oluşturuyor. Çikolata kisti hastalığının oluşturduğu, adına “nodül” denilen ve ağrı ile hassasiyeti oluşturan, yaklaşık 1-4 cm’lik nohut büyüklüğünde olabilen yapılar, bu durumu daha da ağrılı ve sıkıntılı bir hale getiriyor.

Hamile kalmada güçlük ve infertilite

Hamileliğin sağlanması için yumurtanın yumurtalıktan salınması, tüp doğrultusunda ilerlemesi, bir sperm tarafından döllenmesi ve kendini rahim duvarına yerleştirmesi gerekiyor. Çikolata kisti hastalığı (endometriozis), kısırlığa yol açması, yumurtalık ve tüplere zarar verebilen hastalıklı dokuların bu yerleri etkilemesinden kaynaklanıyor. Kadın Hastalıkları ve Doğum Uzmanı Doç. Dr. Ercan Baştu “Çikolata kisti hastalığı, ek olarak yumurtaya veya sperme zarar vererek de hamile kalmayı engelleyebiliyor” diyor.

Bağırsak alışkanlıklarında değişmeler

Çikolata kistlerinin karın içi organlarda yaygın olarak görüldüğü kadınlarda dışkılamada zorlanma, aşırı ağrı hissetme, kabızlık ve ishal gibi bağırsak alışkanlıklarının değişmesi sorunu gelişebiliyor. Bu durum adet zamanı daha da artabiliyor.

Uzun süreli kasık ve karın ağrısı

Pelvik (kasık) ağrı; alt karın bölgesinde ya da pelvik bölgesinde hissedilen her türlü ağrı olarak nitelendiriliyor. Uzun süreli pelvik ağrı oldukça sık görülen bir durum. Neredeyse her 6 kadından 1‘i 6 aydan uzun süren pelvik ağrıdan şikayetçi oluyor. Pek çok kadın ise tanı konana kadar uzun yıllar boyunca bu ağrıyı çekiyor. Tanıdaki bu gecikmenin bir nedeni, ise pelvik ağrının pek çok nedenden kaynaklanabiliyor olması.

Nedeni henüz bilinmiyor

Çikolata kisti hastalığının oluşum sebebi hala bilinmemekle birlikte pek çok teori öne sürülüyor. Yaygın bir teori adet kanının bu dönem sırasında rahimden geçerek kadının tüplerine ve buradan karın ve kasık içine sızması. Bu dokunun sonradan karın ve kasık boşluğunun içine doğru büyüyerek yerleştiği düşünülüyor. Bu teoriye ’geriye doğru adet görme’ denebilir. Başka teoriler de öne sürülüyor ve bu durumun sebebi hakkındaki araştırmalar devam ediyor.

Risk faktörleri neler?

Bazı faktörler çikolata kisti hastalığına yakalanma riskini artırıyor.

Doğum yapmamış olmak,

Adet görmeye erken yaşta başlamak,

Menopoza geç yaşta girmek,

Vücutta daha yüksek östrojen oranına sahip olmak veya vücudun hayat boyu üretilen östrojene daha çok maruz kalması,

Düşük vücut kütle indeksi,

Alkol tüketimi,

Çikolata kisti hastalığına sahip olan bir veya daha fazla akrabaya sahip olmak (anne, hala/teyze veya kız kardeş)

Adet kanının vücuttan normal atılım yolunu engelleyen herhangi bir durum.